Hằng năm, ARIS Vietnam đón một lớp fresher mới. Không phải vì thiếu người.
Hằng năm, chúng tôi phối hợp với các trường đại học để tuyển chọn và đào tạo một thế hệ engineer mới. Các bạn không đến nghe vài buổi chia sẻ rồi về. Chúng tôi dành workspace, phòng họp, và đưa các bạn vào dự án thực chiến — làm việc cùng engineer và BrSE đang vận hành dự án cho khách hàng Nhật Bản, Hoa Kỳ, Pháp. Các bạn tiếp cận văn hóa làm việc của từng quốc gia, quy trình thật, deadline thật, bug thật.
Nhiều người hỏi: tại sao đầu tư nhiều như vậy vào fresher?
Câu trả lời không nằm ở chuyện tuyển dụng. Nó nằm ở lời hứa chúng tôi giữ với đối tác.
Đào tạo thế hệ kế tiếp không phải chi phí — đó là tờ bảo hiểm cho đối tác
Khi một doanh nghiệp chọn ARIS làm đối tác phát triển phần mềm, họ không chỉ thuê một team để hoàn thành một dự án. Họ cần biết rằng bất cứ khi nào cần, chúng tôi sẽ có mặt — ở thế hệ engineer nào cũng vậy, ở level dự án nào cũng vậy. Đó là bài toán bắt buộc.
Vì thế, đào tạo thế hệ kế tiếp không phải là chi phí. Đó là tờ bảo hiểm chúng tôi mua cho đối tác — để hễ khi nào họ cần, chúng tôi luôn có sẵn người, và phù hợp nhất. Mô hình này có lợi cho cả ba phía: sinh viên có cơ hội thực chiến, doanh nghiệp như chúng tôi có pipeline nhân lực bền vững, và đối tác có sự đảm bảo rằng team sẽ không bao giờ "hết người".
Đó là lời hứa của ARIS Vietnam với đối tác, và với chính mình. 15 năm qua chúng tôi đã phát triển bền vững với tôn chỉ đó.
Nhưng AI đang thay đổi bài toán đào tạo
Thời điểm này, chúng tôi lo ngại một điều: AI đang phá vỡ cách thế hệ mới học nghề.
Một senior trong team — 8 năm kinh nghiệm — khi dùng AI giờ deliver được lượng công việc trước đây cần tới ba người. Trong một cuộc họp nội bộ, có người hỏi thẳng: "Vậy còn cần tuyển fresher không?"
Nhìn ngắn hạn thì hợp lý. Senior dùng AI đang thực sự làm được việc của hai đến ba người.
Nhưng chúng tôi trả lời câu hỏi đó bằng một câu hỏi khác: ba năm nữa, ai sẽ thay anh senior đó khi anh ấy nghỉ?
Cái thang nghề nghiệp đang bị rút mất bậc giữa
Nếu không tuyển và đào tạo fresher hôm nay, thì ba đến năm năm nữa sẽ không có junior, không có mid-level, và không có ai lên senior. Pipeline đào tạo engineer bị phá vỡ từ bên trong.
Trước đây, fresher học nghề theo một vòng khép kín: được giao task nhỏ, tự viết code, làm sai, được review, hiểu tại sao sai, tích lũy, rồi lên junior và lên senior.
Giờ, với AI, vòng đó dễ đứt gãy: nhận task, paste vào AI, code chạy nhưng không hiểu tại sao; gặp lỗi thì paste lỗi vào AI, vẫn không hiểu, và không tích lũy được kinh nghiệm.
Chúng tôi thấy rõ điều này ở chính team mình:
- Fresher dùng AI hằng ngày, nhưng thường không hiểu đoạn code mà AI tạo ra.
- Trong quan sát nội bộ, phần lớn các bạn khi gặp lỗi thì hỏi lại AI liên tục thay vì tự đọc error.
- Người hướng dẫn cảm nhận OJT (đào tạo tại chỗ) nặng hơn kể từ khi fresher dùng AI.
- Có trường hợp fresher dùng AI mà năng suất lại giảm — vì mất thời gian debug đoạn code mà chính mình không hiểu.
AI san phẳng phần gõ code, khoét sâu khoảng cách phán đoán
AI không xóa ranh giới giữa fresher và senior. AI dịch chuyển ranh giới đó.
| Fresher + AI | Senior + AI | |
|---|---|---|
| Viết code | Nhanh (AI viết) | Nhanh (AI viết) |
| Hiểu code vừa viết | Thường không | Có |
| Phát hiện edge case | Không | Có |
| Debug khi AI sai | Hỏi lại AI | Hiểu gốc, fix và phòng ngừa |
| Quyết định kiến trúc | Không | Có |
| Nói "không" khi yêu cầu sai | Không dám | Có, và giải thích được |
Phần gõ code, giờ ai cũng nhanh như nhau. Phần phán đoán thì khoảng cách rộng hơn bao giờ hết. Và khả năng phán đoán đó không tự nhiên mà có: nó được tích lũy qua nhiều năm làm sai, debug, review, và bị khách hàng hỏi khó. Nếu fresher không trải qua quá trình đó, sẽ không bao giờ lên được senior.
Cách ARIS đang thay đổi việc đào tạo
Chúng tôi không cấm AI — làm vậy là đi ngược thời đại. Nhưng chúng tôi thay đổi cách đào tạo để fresher vẫn tích lũy được kinh nghiệm.
"AI viết, bạn giải thích." Fresher dùng AI để tạo code, nhưng phải giải thích được từng dòng cho senior nghe. Giải thích không được thì chưa merge.
Debug không AI. Một số bài tập bắt buộc tự debug — đọc error, trace logic, tìm root cause — không paste vào AI. Đây là bài tập gym cho tư duy: cơ bắp không dùng sẽ teo.
Pair programming: senior + fresher + AI. Senior điều hướng, fresher viết prompt, cả hai cùng review. Fresher học cách đặt câu hỏi đúng — một trong những kỹ năng quan trọng nhất của thời AI. Vai trò của BrSE và engineer cũng đang dịch chuyển theo hướng này; chúng tôi có chia sẻ trong bài BrSE thời AI: từ dịch spec đến thiết kế kiến trúc.
Dự án thật từ ngày đầu. Fresher ở ARIS vào dự án thật, với khách hàng thật. AI giúp deliver nhanh hơn, nhưng dự án thật buộc các bạn đối mặt với những thứ AI không dạy được: yêu cầu thay đổi, khách hàng chưa hài lòng, và code chạy được nhưng business logic sai.
Cách tiếp cận này — phối hợp với các trường đại học để tuyển chọn, rồi đào tạo bài bản ngay trên dự án thật — cũng là nền tảng của dịch vụ tuyển dụng và đào tạo kỹ sư IT mà chúng tôi cung cấp cho doanh nghiệp đối tác.

Đây không phải chuyện của riêng ARIS
Ranh giới nghề nghiệp đang dịch chuyển trên toàn ngành. Chúng tôi tin đây là bài toán cần doanh nghiệp, khách hàng, nhà trường và cả nhà nước cùng nhìn nhận.
Với doanh nghiệp IT. Cắt giảm fresher để tiết kiệm ngắn hạn cũng là tự cắt pipeline kế thừa của chính mình. Câu hỏi không phải "cần bao nhiêu senior" mà là "senior nghỉ thì ai thay?"
Với đối tác đang chọn offshore. Đừng chỉ hỏi "team có bao nhiêu senior". Hãy hỏi thêm: "Các bạn đào tạo thế hệ kế tiếp thế nào?" Nếu không có câu trả lời rõ ràng, thì ba năm nữa team đó sẽ không còn người thay thế — và lời hứa "luôn có mặt khi bạn cần" sẽ chỉ là lời nói. Đây cũng là một tiêu chí nên có khi bạn đánh giá bài toán thiếu hụt nhân lực IT và chọn đối tác offshore.
Với nhà trường. Chương trình đào tạo cần bổ sung hai kỹ năng mới: review code do AI sinh ra, và chuyển yêu cầu nghiệp vụ thành prompt có cấu trúc. Nhưng sinh viên vẫn cần viết code từ đầu — để biết AI sai ở đâu. Doanh nghiệp có thể đóng góp bằng những bài toán thật, đã được ẩn danh, cho kỳ thực tập.
Với nhà nước. Nhật Bản đã có Chiến lược AI quốc gia và Luật cơ bản về AI. Việt Nam cũng đang hoàn thiện hành lang pháp lý về AI cùng chương trình chuyển đổi số quốc gia. Nhưng "đào tạo con người trong thời đại AI" cần đi sâu hơn: tiêu chuẩn năng lực mới (biết review output của AI, không chỉ viết code), đào tạo kép (nền tảng cộng kỹ năng AI), và hợp tác ba bên giữa doanh nghiệp, đại học và nhà nước.
ARIS sẽ tiếp tục đào tạo
Đào tạo fresher trong thời AI tốn công hơn, chứ không ít hơn. Chúng tôi biết điều đó từ chính team mình.
Nhưng đây là bài toán không có lựa chọn khác. 15 năm qua chúng tôi đã giữ lời hứa với đối tác: bất cứ khi nào họ cần, chúng tôi có mặt. Đối tác đến thăm vẫn gặp đúng team quen. Và khi họ cần thêm người, cần một team mới, hay cần mở rộng, chúng tôi đã có sẵn. Đào tạo thế hệ kế tiếp là cách duy nhất để tiếp tục giữ lời hứa đó.
Nếu quý công ty đang cân nhắc một đối tác offshore cho giai đoạn nhiều biến động này, hãy trao đổi với chúng tôi về cách một đội ngũ được xây dựng và duy trì. Thông tin về mô hình hợp tác có tại trang phát triển phần mềm offshore tại Việt Nam.


